Article (En)

Homeric Inquiry I – The Divine Form

Armour, Measure, and the Trial of the Mortal in Homer

There are moments in Homer when a human being comes into contact with something that exceeds the ordinary human scale. It may take the form of divine armour, a power entering the limbs, a vision capable of distinguishing gods from men, an immortal garment, or even a direct transfer into another mode of existence.

When these episodes are considered together, a recurring question begins to emerge:

What happens when a mortal bearer comes into contact with a form higher than his ordinary state?

The inquiry that follows begins with Homer himself. Symbolic readings come afterwards, as working hypotheses. For now, the task is to determine whether these different episodes truly form a recurring pattern.

Patroclus Enters the Form of Achilles

The first major case appears in Book 16 of the Iliad. Patroclus asks to wear Achilles’ armour so that the Trojans will mistake him for Achilles:

δὸς δέ μοι ὤμοιιν τὰ σὰ τεύχεα θωρηχθῆναι

“Give me your armour to wear upon my shoulders.”

(Iliad 16.40)

Achilles grants him the armour, but at the same time establishes a clear limit to his mission. Once the danger has been driven away from the ships, Patroclus must return:

ἀλλὰ πάλιν τρωπᾶσθαι, ἐπὴν φάος ἐν νήεσσι θήῃς

“Then turn back again, once you have brought deliverance to the ships.”

(Iliad 16.95–96)

The act of putting on the armour is accompanied from the beginning by measure.

Patroclus wears Achilles’ greaves, breastplate, sword, shield and helmet. Yet one weapon remains outside this transfer: the Pelian spear.

ἔγχος δ᾽ οὐχ ἕλετ᾽ οἶον ἀμύμονος Αἰακίδαο

βριθὺ μέγα στιβαρόν· τὸ μὲν οὐ δύνατ᾽ ἄλλος Ἀχαιῶν

πάλλειν, ἀλλά μιν οἶος ἐπίστατο πῆλαι Ἀχιλλεύς

The heavy spear of Achilles could be wielded by no other Achaean. Patroclus can receive almost the entire external form, yet one element remains exclusively bound to the original bearer.

This is the first point worth retaining. The form can largely be transferred, while something at its core remains non-transferable.

Patroclus enters the battle, succeeds, advances, and eventually crosses the limit that had been given to him. Apollo intervenes before his final fall. The helmet drops away, the shield is struck from him, the breastplate is loosened, and Patroclus is left stripped of the armour:

Πάτροκλον γυμνόν περ ἐόντ᾽ ἐν δηϊοτῆτι

“Patroclus, naked in the battle.”

(Iliad 16.815)

The narrative sequence is remarkably clear:

investiture → limit → transgression → stripping → fall.

The question therefore becomes more precise. Does the armour function here as something more than military protection? Could its investiture represent a temporary entry into a form that the bearer is required to sustain within a specific measure?

Hector and the “Immortal Armour”

The same armour then passes to Hector.

Homer uses a striking expression here. The weapons Hector puts on are called ἄμβροτα τεύχεα — immortal armour:

ὃ δ᾽ ἄμβροτα τεύχεα δῦνε

Πηλεΐδεω Ἀχιλῆος

The armour of Achilles had been given by the gods to Peleus and then passed from father to son. Hector takes it from the dead Patroclus and puts it on.

Zeus looks upon Hector, and the narrative immediately places this investiture beside the nearness of his death:

ἆ δείλ᾽… σὺ δ᾽ ἄμβροτα τεύχεα δύνεις

ἀνδρὸς ἀριστῆος

Hector is wearing the immortal armour of the greatest warrior while his own end is already approaching.

Yet Homer adds a detail that prevents any simplistic interpretation. A few lines later we are told:

Ἕκτορι δ᾽ ἥρμοσε τεύχε᾽ ἐπὶ χροΐ

The armour fits Hector’s body. Ares enters him, and his limbs are filled with strength and courage.

The trial therefore cannot be reduced to simple physical “capacity” to bear the armour. Hector can wear it. The form fits him. Power even enters him. Yet the final outcome remains his fall.

This opens a deeper possibility: correspondence may concern more than the temporary capacity to bear a form. It may concern the bearer’s relation to measure, fate, and the principle from which that form originates.

Achilles and the Form That Becomes Wings

Achilles occupies a different position.

His former armour has left him and passed successively through Patroclus and Hector. His identity remains intact. Thetis returns with new armour forged by Hephaestus.

Achilles himself describes it as work appropriate to the immortals:

τὰ μὲν ὅπλα θεὸς πόρεν οἷ᾽ ἐπιεικὲς

ἔργ᾽ ἔμεν ἀθανάτων

And when he puts it on, Homer describes an actual test of correspondence:

πειρήθη δ᾽ ἕο αὐτοῦ ἐν ἔντεσι δῖος Ἀχιλλεύς,

εἰ οἷ ἐφαρμόσσειε καὶ ἐντρέχοι ἀγλαὰ γυῖα·

τῷ δ᾽ εὖτε πτερὰ γίγνετ᾽, ἄειρε δὲ ποιμένα λαῶν.

Achilles tests the armour to see whether it fits and whether his shining limbs can move freely within it. And it becomes like wings to him and lifts him.

The image is extraordinary.

With Patroclus, the armour is stripped away before the fall. With Hector, it fits temporarily while fate moves toward its conclusion. With Achilles, the new divine form becomes a wing.

Here, for the first time, a more specific hypothesis becomes possible:

the divine form may function as a stable formal measure, while the human being appears as a bearer whose relation to that form is being tested.

The Pelian spear reinforces the same pattern. After putting on the new armour, Achilles takes up the weapon that only he can wield.

Form and bearer have met again.

Diomedes: The Same Trial Without Armour

Diomedes allows the inquiry to move beyond weapons.

Athena gives him strength and makes his limbs light. She then removes the mist from his eyes:

ἀχλὺν δ᾽ αὖ τοι ἀπ᾽ ὀφθαλμῶν ἕλον ἣ πρὶν ἐπῆεν,

ὄφρ᾽ εὖ γιγνώσκῃς ἠμὲν θεὸν ἠδὲ καὶ ἄνδρα.

The mist is removed so that he may distinguish god from man.

Together with this heightened capacity comes a limit concerning which immortals he may confront.

Diomedes does not put on another hero’s armour. In a different sense, he enters an intensified state of perception and power.

The recurring structure remains visible:

higher power → human bearer → limit → use of power within measure.

Armour therefore begins to appear as only one manifestation of a broader Homeric phenomenon.

Sarpedon: Purification, Immortal Garments, Transfer

Sarpedon introduces another element immediately after death.

Apollo takes charge of his body, cleanses it, anoints it with ambrosia and:

χρῖσέν τ᾽ ἀμβροσίῃ, περὶ δ᾽ ἄμβροτα εἵματα ἕσσε

clothes him in immortal garments.

Sleep and Death then carry him back to Lycia.

The sequence is different and equally striking:

death → purification → ambrosia → immortal garment → transfer.

Homer does not identify an Elysian destination for Sarpedon’s soul here. The narrower observation is already significant: garment appears once again at precisely the moment when the bearer’s state changes and a transfer takes place.

That should remain an open question.

The Elysian Plain: Another Form of Passage

The Odyssey presents a different destiny.

Menelaus is told:

ἀλλά σ᾽ ἐς Ἠλύσιον πεδίον καὶ πείρατα γαίης

ἀθάνατοι πέμψουσιν

The immortals will send him to the Elysian Plain, at the ends of the earth, where Rhadamanthus dwells.

Menelaus does not pass through a trial involving divine armour. His exceptional destiny is already connected in the poem with his relation to Helen, daughter of Zeus.

Elysium therefore opens a second research question: is there a relation between the degree of kinship or correspondence with the divine and the manner in which final passage occurs?

The answer is not yet available. The number of relevant cases, however, continues to grow.

Ganymede: Direct Ascent

Ganymede offers an even clearer form of transition.

Homer calls him the most beautiful of mortal men:

ὃς δὴ κάλλιστος γένετο θνητῶν ἀνθρώπων

and continues:

τὸν καὶ ἀνηρείψαντο θεοὶ Διὶ οἰνοχοεύειν

κάλλεος εἵνεκα οἷο, ἵν᾽ ἀθανάτοισι μετείη.

The gods carry him upward, so that he may serve Zeus and be among the immortals.

Here the transition is direct. There is no battle. There is no armour. There is no trial of transgressing a limit.

This case is fundamental because it shows that martial testing is not a universal prerequisite for relation to the divine.

Tithonus: Already in the Bed of Eos

Tithonus takes the observation further.

Book 11 of the Iliad opens:

Ἠὼς δ᾽ ἐκ λεχέων παρ᾽ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο

ὄρνυθ᾽, ἵν᾽ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι.

Eos rises from the bed beside Tithonus to bring light to immortals and mortals.

Tithonus appears already within the intimate sphere of the goddess. Homer presents no preceding martial ordeal through which he must reach that condition.

The contrast with Patroclus, Hector, Diomedes and Achilles is striking. The warriors encounter power, limits and trial within conflict. Tithonus is presented within an already established relation to the divine form.

Ganymede and Tithonus therefore oblige us to keep at least two possible paths open: a relation that passes through trial, and a relation that appears already established.

Odysseus and the Temporary Immortal Garment

Odysseus may occupy an intermediate position.

In Book 5 of the Odyssey, Leucothea appears. Homer explicitly marks that she herself has undergone a transformation of state:

Λευκοθέη, ἣ πρὶν μὲν ἔην βροτὸς αὐδήεσσα,

νῦν δ᾽ ἁλὸς ἐν πελάγεσσι θεῶν ἒξ ἔμμορε τιμῆς.

She was once mortal and now shares divine honour in the sea.

This former mortal gives Odysseus an ἄμβροτον κρήδεμνον, an immortal veil:

τῆ δέ, τόδε κρήδεμνον ὑπὸ στέρνοιο τανύσσαι

ἄμβροτον

Odysseus must first discard Calypso’s garments, use the immortal covering for the crossing, and return it to the sea once he reaches land.

The sequence is almost exemplary:

former garment → removal → immortal garment → passage → removal and return of the garment.

The divine form is used for the duration of the crossing. Permanent possession is not part of the scene.

We therefore begin to see different degrees of relation: temporary investiture, tested investiture, renewed divine investiture, direct ascent, established relation with a deity.

A Limit to the Hypothesis: Achilles in Hades

Achilles himself prevents us from reaching a premature conclusion.

His new armour fits him, becomes like wings and lifts him. Yet in the Odyssey, Odysseus later encounters the soul of Achilles in Hades:

ἦλθε δ᾽ ἐπὶ ψυχὴ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος

καὶ Πατροκλῆος…

and in Book 24 the soul of Achilles again appears among the dead heroes.

The equation “successful trial of the divine form = Elysium or immediate apotheosis” is therefore not supported by Homer himself.

This is valuable for the inquiry. The trial of form, the destiny of the hero, and the hero’s final location must for now be treated as three separate variables, to be compared only after each has been examined independently.

Divine Form as Relation

The cases gathered so far allow a first careful formulation.

Divine form in Homer often appears to function as a relation rather than as the simple possession of an object.

Patroclus enters a form, receives a limit and is ultimately stripped of it. Hector puts on the immortal armour, which fits his body, yet his relation to it remains temporary. Achilles receives a new divine form that becomes a wing. Diomedes receives heightened strength and vision together with measure. Sarpedon is purified and clothed in immortal garments before being transferred. Odysseus uses an immortal covering only for the duration of passage.

Meanwhile, Menelaus is destined for the Elysian Plain, Ganymede is carried among the immortals, and Tithonus appears already beside Eos.

Form, bearer, measure and transition recur often enough to justify systematic investigation.

Battle as Trial?

One of the strongest questions to emerge concerns battle itself.

Among the warrior figures, contact with higher power is repeatedly accompanied by a limit. Patroclus is commanded to return. Diomedes is given boundaries concerning the gods he may confront. Achilles literally tests whether the new divine armour corresponds to his body.

Ganymede is transferred without martial testing. Tithonus is already beside Eos.

This suggests a working hypothesis: battle may function as the field of trial for those whose relation to the higher form is still being manifested, while in other figures that relation appears already established.

This remains a hypothesis. More figures and more scenes must be examined before it can become a position.

And What If Form and Bearer Were Already One?

One further possibility must remain open.

So far we have spoken of a bearer entering into relation with a form, as though the two were originally separate. Achilles allows another reading. He loses the former garment, his identity remains, and a new divine form comes to fit him so naturally that it becomes a wing.

Perhaps, then, the final relation is not always the union of two things that were eternally separate.

Perhaps in some cases bearer and form originally belonged to the same unity, and their separation was only temporary.

Reinvestiture would then not be the acquisition of an alien divine form. It could represent the restoration of an earlier correspondence.

This cannot yet become a conclusion.

It is, however, one of the questions Homer himself has opened — and one that must be followed much further.

A Further Thread: Zeus — Dios — Dii — Dia — Zen

There is already a second field of inquiry.

The same divine name appears as Zeus, while the oblique cases use the stem Di-: Dios, Dii, Dia; alongside these stands Zen/Zena.

Grammatically, the phenomenon is understood. The open question is whether Homer uses these different forms only according to the demands of syntax, or whether their contexts reveal an additional recurring semantic pattern.

If such a pattern exists, another hypothesis will have to be examined:

the divine principle as unity at its source, and that same principle as it enters relation, inflection and differentiation.

That belongs to the next stage of Homeric Inquiry.

Maria Alexea

Άρθρο (Ελ)

Ομηρική Έρευνα I – Η Θεϊκή Μορφή

Η πανοπλία, το μέτρο και η δοκιμασία του θνητού στον Όμηρο

Υπάρχουν στιγμές στον Όμηρο όπου ένας άνθρωπος έρχεται σε επαφή με κάτι που υπερβαίνει τη συνηθισμένη ανθρώπινη κλίμακα. Μπορεί να είναι μια θεϊκή πανοπλία, μια δύναμη που εισέρχεται στα μέλη του, μια όραση που διακρίνει θεούς από ανθρώπους, ένα άμβροτο ένδυμα ή ακόμη και μια άμεση μεταφορά προς έναν άλλο τόπο ύπαρξης.

Όταν τα περιστατικά αυτά εξεταστούν μαζί, αρχίζει να εμφανίζεται ένα επαναλαμβανόμενο ερώτημα:

τι συμβαίνει όταν ο θνητός φορέας έρχεται σε επαφή με μια μορφή ανώτερη από τη συνηθισμένη κατάστασή του;

Η έρευνα που ακολουθεί ξεκινά από τον ίδιο τον Όμηρο. Οι συμβολικές αναγνώσεις έρχονται ύστερα, ως υποθέσεις εργασίας. Το ζητούμενο προς το παρόν είναι να δούμε αν τα διαφορετικά επεισόδια πράγματι συγκροτούν ένα επαναλαμβανόμενο σχήμα.

Ο Πάτροκλος ενδύεται τη μορφή του Αχιλλέα

Η πρώτη μεγάλη περίπτωση βρίσκεται στη ραψωδία Π της Ιλιάδας. Ο Πάτροκλος ζητά να φορέσει τα όπλα του Αχιλλέα, ώστε οι Τρώες να τον εκλάβουν για εκείνον:

δὸς δέ μοι ὤμοιιν τὰ σὰ τεύχεα θωρηχθῆναι

«δώσε μου να φορέσω στους ώμους τα δικά σου όπλα»

(Ιλιάδα Π 40)

Ο Αχιλλέας τού παραχωρεί τα τεύχη και ταυτόχρονα καθορίζει το όριο της αποστολής του. Αφού απομακρύνει τον κίνδυνο από τα πλοία, ο Πάτροκλος πρέπει να επιστρέψει:

ἀλλὰ πάλιν τρωπᾶσθαι, ἐπὴν φάος ἐν νήεσσι θήῃς

«έπειτα να στραφείς πίσω, όταν φέρεις σωτηρία στα πλοία»

(Ιλιάδα Π 95–96). John H. Boyer Sys

Η ένδυση συνοδεύεται εξαρχής από μέτρο.

Ο Πάτροκλος φορά τις κνημίδες, τον θώρακα, το ξίφος, την ασπίδα και το κράνος. Ένα όπλο παραμένει έξω από αυτή τη μεταβίβαση: το πήλιο δόρυ.

ἔγχος δ᾽ οὐχ ἕλετ᾽ οἶον ἀμύμονος Αἰακίδαο

βριθὺ μέγα στιβαρόν· τὸ μὲν οὐ δύνατ᾽ ἄλλος Ἀχαιῶν

πάλλειν, ἀλλά μιν οἶος ἐπίστατο πῆλαι Ἀχιλλεύς

Το βαρύ δόρυ του Αχιλλέα κανένας άλλος Αχαιός δεν μπορεί να χειριστεί. Ο Πάτροκλος μπορεί να λάβει σχεδόν ολόκληρη την εξωτερική μορφή· ένα στοιχείο παραμένει αποκλειστικά δεμένο με τον αρχικό φορέα. John H. Boyer Sys

Αυτό είναι το πρώτο σημείο που αξίζει να κρατήσουμε. Η μορφή μπορεί να μεταβιβαστεί σε μεγάλο βαθμό, ενώ κάτι στον πυρήνα της παραμένει αμεταβίβαστο.

Ο Πάτροκλος μπαίνει στη μάχη, επιτυγχάνει, προχωρεί και τελικά περνά το όριο που του έχει δοθεί. Η επέμβαση του Απόλλωνα προηγείται της τελικής πτώσης του. Το κράνος πέφτει, η ασπίδα αποσπάται, ο θώρακας λύνεται και ο Πάτροκλος μένει γυμνός από την πανοπλία του:

Πάτροκλον γυμνόν περ ἐόντ᾽ ἐν δηϊοτῆτι

«τον Πάτροκλο, γυμνό μέσα στη μάχη»

(Ιλιάδα Π 815). Perseus Atlas

Η αφηγηματική σειρά είναι εντυπωσιακά καθαρή:

ένδυση → όριο → υπέρβαση → απογύμνωση → πτώση.

Το ερώτημα επομένως γίνεται συγκεκριμένο: μήπως η πανοπλία λειτουργεί εδώ ως κάτι περισσότερο από πολεμική προστασία; Μήπως η ένδυσή της δηλώνει μια προσωρινή είσοδο σε μια μορφή που ο φορέας καλείται να φέρει μέσα σε συγκεκριμένο μέτρο;

Ο Έκτορας και τα «άμβροτα τεύχεα»

Η ίδια πανοπλία περνά στη συνέχεια στον Έκτορα.

Ο Όμηρος χρησιμοποιεί εδώ μια λέξη που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Τα όπλα που φορά ο Έκτορας χαρακτηρίζονται ἄμβροτα τεύχεα:

ὃ δ᾽ ἄμβροτα τεύχεα δῦνε

Πηλεΐδεω Ἀχιλῆος

Τα «άμβροτα τεύχεα» του Αχιλλέα είχαν δοθεί στον Πηλέα από τους θεούς και πέρασαν έπειτα στον γιο του. Ο Έκτορας τα παίρνει από τον νεκρό Πάτροκλο και τα ενδύεται. Greek Language Portal

Ο Δίας τον κοιτάζει και η αφήγηση συνδέει αμέσως την ένδυση με τον επικείμενο θάνατό του:

ἆ δείλ᾽… σὺ δ᾽ ἄμβροτα τεύχεα δύνεις

ἀνδρὸς ἀριστῆος

Ο Έκτορας φορά τα άμβροτα όπλα του άριστου άνδρα ενώ ο θάνατός του βρίσκεται ήδη κοντά. Greek Language Portal

Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που εμποδίζει κάθε εύκολη εξήγηση. Λίγους στίχους αργότερα ο Όμηρος λέει:

Ἕκτορι δ᾽ ἥρμοσε τεύχε᾽ ἐπὶ χροΐ

Τα τεύχη εφαρμόζουν στο σώμα του Έκτορα. Ο Άρης εισέρχεται μέσα του και τα μέλη του γεμίζουν δύναμη και σθένος. Greek Philosophers

Άρα η δοκιμασία δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια απλή φυσική «αντοχή» στην πανοπλία. Ο Έκτορας μπορεί να τη φορέσει, η μορφή εφαρμόζει επάνω του και του μεταδίδεται δύναμη. Η τελική έκβαση παραμένει η πτώση.

Αυτό ανοίγει ένα βαθύτερο ενδεχόμενο: η αντιστοιχία ίσως αφορά κάτι περισσότερο από την ικανότητα να φέρει κανείς τη μορφή προσωρινά. Μπορεί να αφορά τη σχέση του φορέα με το μέτρο, τη μοίρα και την αρχή από την οποία η μορφή προέρχεται.

Ο Αχιλλέας και η μορφή που γίνεται πτέρυγα

Η περίπτωση του Αχιλλέα είναι διαφορετική.

Η παλιά πανοπλία έχει φύγει από πάνω του και έχει περάσει διαδοχικά στον Πάτροκλο και στον Έκτορα. Η ταυτότητά του παραμένει ακέραιη. Η Θέτιδα επιστρέφει με μια καινούργια πανοπλία, κατασκευασμένη από τον Ήφαιστο.

Ο ίδιος ο Αχιλλέας τη χαρακτηρίζει έργο που αρμόζει στους αθανάτους:

τὰ μὲν ὅπλα θεὸς πόρεν οἷ᾽ ἐπιεικὲς

ἔργ᾽ ἔμεν ἀθανάτων

Και όταν τη φορά, ο Όμηρος περιγράφει τη δοκιμή της εφαρμογής της:

πειρήθη δ᾽ ἕο αὐτοῦ ἐν ἔντεσι δῖος Ἀχιλλεύς,

εἰ οἷ ἐφαρμόσσειε καὶ ἐντρέχοι ἀγλαὰ γυῖα·

τῷ δ᾽ εὖτε πτερὰ γίγνετ᾽, ἄειρε δὲ ποιμένα λαῶν.

Ο Αχιλλέας δοκιμάζει τα τεύχη για να δει αν εφαρμόζουν και αν τα μέλη του κινούνται ελεύθερα. Και αυτά γίνονται γι’ αυτόν σαν φτερά και τον σηκώνουν. Perseus

Η εικόνα είναι εξαιρετική.

Στον Πάτροκλο η πανοπλία αφαιρείται πριν από την πτώση. Στον Έκτορα εφαρμόζει προσωρινά ενώ η μοίρα του οδηγείται προς το τέλος. Στον Αχιλλέα η νέα θεϊκή μορφή γίνεται πτέρυγα.

Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά η δυνατότητα να διατυπώσουμε μια πιο συγκεκριμένη υπόθεση:

η θεϊκή μορφή ίσως λειτουργεί ως σταθερό μορφικό μέτρο, ενώ ο άνθρωπος εμφανίζεται ως φορέας που δοκιμάζει τη σχέση του μαζί της.

Το πήλιο δόρυ ενισχύει ξανά αυτή την εικόνα. Μετά την ένδυση της νέας πανοπλίας, ο Αχιλλέας παίρνει το όπλο που μόνο εκείνος μπορεί να χειριστεί.

Η μορφή και ο φορέας έχουν ξανασυναντηθεί.

Ο Διομήδης: η ίδια δοκιμή χωρίς πανοπλία

Ο Διομήδης επιτρέπει να διευρύνουμε την έρευνα πέρα από τα όπλα.

Η Αθηνά τού δίνει δύναμη και κάνει τα μέλη του ελαφρά. Έπειτα αφαιρεί από τα μάτια του την αχλύ:

ἀχλὺν δ᾽ αὖ τοι ἀπ᾽ ὀφθαλμῶν ἕλον ἣ πρὶν ἐπῆεν,

ὄφρ᾽ εὖ γιγνώσκῃς ἠμὲν θεὸν ἠδὲ καὶ ἄνδρα.

Η αχλύς αφαιρείται ώστε να μπορεί να διακρίνει θεό και άνθρωπο. Μαζί με αυτή την αυξημένη ικανότητα δίνεται και συγκεκριμένο όριο ως προς τους αθανάτους που επιτρέπεται να αντιμετωπίσει. Folio

Ο Διομήδης δεν ενδύεται την πανοπλία άλλου ήρωα. Ενδύεται, με διαφορετικό τρόπο, μια αυξημένη κατάσταση αντίληψης και δύναμης.

Το επαναλαμβανόμενο σχήμα παραμένει αναγνωρίσιμο:

ανώτερη δύναμη → ανθρώπινος φορέας → όριο → χρήση της δύναμης μέσα στο μέτρο.

Η πανοπλία αρχίζει έτσι να φαίνεται ως μία μόνο εκδήλωση ενός ευρύτερου φαινομένου.

Ο Σαρπηδών: καθαρμός, άμβροτο ένδυμα, μεταφορά

Ο Σαρπηδών προσθέτει ένα νέο στοιχείο ακριβώς μετά τον θάνατο.

Ο Απόλλων αναλαμβάνει το σώμα του, το καθαρίζει, το αλείφει με αμβροσία και:

χρῖσέν τ᾽ ἀμβροσίῃ, περὶ δ᾽ ἄμβροτα εἵματα ἕσσε

τον ενδύει με άμβροτα ενδύματα. Έπειτα ο Ύπνος και ο Θάνατος τον μεταφέρουν στη Λυκία. Gottwein

Η ακολουθία είναι διαφορετική και εξίσου αξιοσημείωτη:

θάνατος → καθαρμός → αμβροσία → άμβροτο ένδυμα → μεταφορά.

Ο Όμηρος δεν προσδιορίζει εδώ έναν Ηλύσιο προορισμό της ψυχής του Σαρπηδόνα. Η παρατήρηση που μπορούμε ήδη να κάνουμε είναι στενότερη και ασφαλέστερη: το ένδυμα επανεμφανίζεται σε μια στιγμή αλλαγής κατάστασης και μεταφοράς.

Αυτό αξίζει να παραμείνει ανοιχτό.

Το Ηλύσιο πεδίο: μια άλλη μορφή μετάβασης

Στην Οδύσσεια εμφανίζεται ένας διαφορετικός προορισμός.

Για τον Μενέλαο λέγεται:

ἀλλά σ᾽ ἐς Ἠλύσιον πεδίον καὶ πείρατα γαίης

ἀθάνατοι πέμψουσιν

Οι αθάνατοι θα τον στείλουν στο Ηλύσιο πεδίο και στα πέρατα της γης, όπου βρίσκεται ο Ραδάμανθυς. Perseus Atlas

Ο Μενέλαος δεν περνά εδώ από τη δοκιμασία της θεϊκής πανοπλίας. Η ιδιαίτερη μοίρα του δίνεται ήδη μέσα από τη σχέση του με την Ελένη, κόρη του Δία.

Το Ηλύσιο πεδίο μάς ανοίγει επομένως ένα δεύτερο ερευνητικό ερώτημα: υπάρχει σχέση ανάμεσα στον βαθμό συγγένειας ή αντιστοιχίας προς το θείο και στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η τελική μετάβαση;

Η απάντηση δεν είναι ακόμη διαθέσιμη. Τα παραδείγματα αρχίζουν όμως να πολλαπλασιάζονται.

Γανυμήδης: η άμεση ανύψωση

Ο Γανυμήδης μάς δίνει μια ακόμη καθαρότερη μορφή μετάβασης.

Ο Όμηρος τον ονομάζει τον ωραιότερο από τους θνητούς:

ὃς δὴ κάλλιστος γένετο θνητῶν ἀνθρώπων

και αμέσως συνεχίζει:

τὸν καὶ ἀνηρείψαντο θεοὶ Διὶ οἰνοχοεύειν

κάλλεος εἵνεκα οἷο, ἵν᾽ ἀθανάτοισι μετείη.

Οι θεοί τον αρπάζουν προς τα πάνω, ώστε να υπηρετεί τον Δία και να βρίσκεται ανάμεσα στους αθανάτους. Wikisource

Εδώ η μετάβαση είναι άμεση. Η μάχη απουσιάζει. Η δοκιμασία πανοπλίας απουσιάζει. Ο Όμηρος παρουσιάζει έναν άνθρωπο που μεταφέρεται κατευθείαν στο πεδίο των αθανάτων.

Αυτή η περίπτωση είναι θεμελιώδης για την έρευνα, επειδή δείχνει ότι η πολεμική δοκιμασία δεν αποτελεί καθολικό προαπαιτούμενο της σχέσης με το θείο.

Τιθωνός: ήδη στην κλίνη της Ηούς

Ο Τιθωνός οδηγεί την παρατήρηση ακόμη πιο μακριά.

Η ραψωδία Λ της Ιλιάδας αρχίζει:

Ἠὼς δ᾽ ἐκ λεχέων παρ᾽ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο

ὄρνυθ᾽, ἵν᾽ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι.

Η Ηώς σηκώνεται από την κλίνη δίπλα στον Τιθωνό για να φέρει φως σε αθανάτους και θνητούς. Wikisource

Ο Τιθωνός εμφανίζεται ήδη μέσα στον ιδιαίτερο χώρο της θεάς. Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει πριν από αυτή την κατάσταση κάποια πολεμική δοκιμασία που πρέπει να ολοκληρώσει.

Η διαφορά με τον Πάτροκλο, τον Έκτορα, τον Διομήδη και τον Αχιλλέα είναι αξιοσημείωτη. Οι πολεμιστές συναντούν δύναμη, όριο και δοκιμασία μέσα στη σύγκρουση. Ο Τιθωνός παρουσιάζεται ήδη μέσα σε εδραιωμένη σχέση με τη θεϊκή μορφή.

Ο Γανυμήδης και ο Τιθωνός μάς υποχρεώνουν έτσι να κρατήσουμε ανοιχτές τουλάχιστον δύο πιθανές διαδρομές: τη σχέση που περνά μέσα από δοκιμασία και τη σχέση που παρουσιάζεται εξαρχής ως εγκατεστημένη.

Ο Οδυσσέας και το προσωρινό άμβροτο ένδυμα

Ανάμεσα στις δύο αυτές καταστάσεις βρίσκεται ίσως ο Οδυσσέας.

Στην πέμπτη ραψωδία της Οδύσσειας εμφανίζεται η Λευκοθέα. Ο Όμηρος τονίζει ότι η ίδια έχει ήδη πραγματοποιήσει μια μεταβολή κατάστασης:

Λευκοθέη, ἣ πρὶν μὲν ἔην βροτὸς αὐδήεσσα,

νῦν δ᾽ ἁλὸς ἐν πελάγεσσι θεῶν ἒξ ἔμμορε τιμῆς.

Ήταν κάποτε θνητή και τώρα μετέχει θεϊκής τιμής στη θάλασσα. Perseus Atlas

Αυτή η πρώην θνητή μορφή δίνει στον Οδυσσέα ένα ἄμβροτον κρήδεμνον:

τῆ δέ, τόδε κρήδεμνον ὑπὸ στέρνοιο τανύσσαι

ἄμβροτον

Ο Οδυσσέας πρέπει πρώτα να αποβάλει τα ενδύματα της Καλυψώς, να φορέσει το άμβροτο κάλυμμα για τη διέλευση και να το επιστρέψει στη θάλασσα μόλις φτάσει στη στεριά. Alpheios Texts

Εδώ έχουμε μια σχεδόν υποδειγματική αλληλουχία:

παλαιό ένδυμα → αποβολή → άμβροτο ένδυμα → διάβαση → αφαίρεση και επιστροφή του ενδύματος.

Η θεϊκή μορφή χρησιμοποιείται για όσο διαρκεί το πέρασμα. Η μόνιμη κατοχή της δεν αποτελεί μέρος της σκηνής.

Έτσι προκύπτουν ήδη διαφορετικές βαθμίδες σχέσης: προσωρινή ένδυση, δοκιμαζόμενη ένδυση, νέα θεϊκή ένδυση, άμεση ανύψωση, εγκατεστημένη σχέση με θεότητα.

Ένα όριο στην υπόθεση: ο Αχιλλέας στον Άδη

Η περίπτωση του Αχιλλέα μάς προστατεύει από ένα πρόωρο συμπέρασμα.

Η νέα πανοπλία τού εφαρμόζει, γίνεται σαν πτέρυγα και τον σηκώνει. Στην Οδύσσεια, όμως, ο Οδυσσέας συναντά αργότερα την ψυχή του Αχιλλέα στον Άδη:

ἦλθε δ᾽ ἐπὶ ψυχὴ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος

καὶ Πατροκλῆος…

και στην εικοστή τέταρτη ραψωδία η ψυχή του Αχιλλέα βρίσκεται πάλι μαζί με τον Πάτροκλο και τους άλλους νεκρούς ήρωες. Perseus Atlas

Άρα η εξίσωση «επιτυχής δοκιμή της θεϊκής μορφής = Ηλύσιο πεδίο ή άμεση αποθέωση» δεν υποστηρίζεται από τον ίδιο τον Όμηρο.

Αυτό είναι πολύ χρήσιμο για την έρευνα. Η δοκιμή της μορφής, η μοίρα του ήρωα και ο τελικός τόπος του αποτελούν προς το παρόν τρεις μεταβλητές που πρέπει να εξεταστούν χωριστά και κατόπιν να συγκριθούν.

Η θεϊκή μορφή ως σχέση

Τα περιστατικά που έχουμε συγκεντρώσει επιτρέπουν πλέον μια πρώτη, προσεκτική διατύπωση.

Η θεϊκή μορφή στον Όμηρο φαίνεται συχνά να λειτουργεί ως σχέση και όχι ως απλή κατοχή αντικειμένου.

Ο Πάτροκλος ενδύεται μια μορφή, λαμβάνει όριο και στο τέλος απογυμνώνεται. Ο Έκτορας ενδύεται τα άμβροτα τεύχεα, τα οποία εφαρμόζουν στο σώμα του, και η σχέση παραμένει προσωρινή. Ο Αχιλλέας λαμβάνει νέα θεϊκή μορφή και αυτή γίνεται πτέρυγα. Ο Διομήδης δέχεται ανώτερη δύναμη και όραση μαζί με μέτρο. Ο Σαρπηδών καθαίρεται και ενδύεται άμβροτα ενδύματα πριν από τη μεταφορά του. Ο Οδυσσέας χρησιμοποιεί ένα άμβροτο κάλυμμα αποκλειστικά για τη διάβαση.

Παράλληλα, ο Μενέλαος προορίζεται για το Ηλύσιο πεδίο, ο Γανυμήδης μεταφέρεται ανάμεσα στους αθανάτους και ο Τιθωνός παρουσιάζεται ήδη στην κλίνη της Ηούς.

Η μορφή, ο φορέας, το μέτρο και η μετάβαση επανέρχονται αρκετές φορές ώστε να δικαιολογούν πλέον συστηματική έρευνα.

Η μάχη ως δοκιμασία;

Ένα από τα ισχυρότερα ερωτήματα που προκύπτουν αφορά τη μάχη.

Στους πολεμικούς ήρωες η επαφή με την ανώτερη δύναμη συνοδεύεται συχνά από όριο. Ο Πάτροκλος έχει εντολή επιστροφής. Ο Διομήδης έχει όρια ως προς τους θεούς που μπορεί να αντιμετωπίσει. Ο Αχιλλέας δοκιμάζει κυριολεκτικά αν η νέα θεϊκή πανοπλία εφαρμόζει στο σώμα του.

Ο Γανυμήδης μεταφέρεται χωρίς πολεμική δοκιμασία. Ο Τιθωνός βρίσκεται ήδη δίπλα στην Ηώ.

Από εδώ γεννιέται η υπόθεση ότι η μάχη μπορεί να λειτουργεί ως πεδίο δοκιμασίας για εκείνον του οποίου η σχέση με την ανώτερη μορφή βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία εκδήλωσης, ενώ σε άλλες μορφές η σχέση εμφανίζεται ήδη εδραιωμένη.

Αυτή παραμένει ερευνητική υπόθεση. Χρειάζεται να εξεταστούν περισσότερα πρόσωπα και περισσότερες σκηνές πριν αποκτήσει τη μορφή θέσης.

Και αν η μορφή και ο φορέας ήταν ήδη ένα;

Υπάρχει τέλος ένα ακόμη ενδεχόμενο που πρέπει να μείνει ανοιχτό.

Μέχρι τώρα μιλήσαμε για έναν φορέα που έρχεται σε σχέση με μια μορφή, σαν να πρόκειται αρχικά για δύο διαφορετικά πράγματα. Η περίπτωση του Αχιλλέα επιτρέπει μια δεύτερη ανάγνωση. Χάνει το παλαιό ένδυμα, η ταυτότητά του παραμένει, και μια νέα θεϊκή μορφή έρχεται να εφαρμοστεί επάνω του τόσο φυσικά ώστε γίνεται πτέρυγα.

Ίσως λοιπόν η τελική σχέση να μην είναι η ένωση δύο πραγμάτων που ήταν πάντοτε χωριστά.

Ίσως σε ορισμένες περιπτώσεις φορέας και μορφή να ανήκαν εξαρχής στην ίδια ενότητα και η διάσπασή τους να ήταν προσωρινή.

Τότε η επανένδυση δεν θα ήταν απόκτηση μιας ξένης θεϊκής μορφής. Θα μπορούσε να είναι αποκατάσταση μιας προηγούμενης αντιστοιχίας.

Αυτό δεν μπορεί ακόμη να γίνει θέση.

Είναι όμως ένα από τα ερωτήματα που άνοιξε ο ίδιος ο Όμηρος — και θα χρειαστεί να το ακολουθήσουμε πολύ πιο βαθιά.

Ένα επόμενο νήμα: Ζεύς — Διός — Διί — Δία — Ζήν

Υπάρχει ήδη και ένα δεύτερο πεδίο έρευνας. Το ίδιο θεϊκό όνομα εμφανίζεται ως Ζεύς, ενώ στις πλάγιες πτώσεις λειτουργεί το θέμα Δι-: Διός, Διί, Δία· παράλληλα υπάρχει και το Ζήν/Ζῆνα.

Γραμματικά γνωρίζουμε τι συμβαίνει. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν ο Όμηρος χρησιμοποιεί τις διαφορετικές μορφές μόνο σύμφωνα με τις ανάγκες της σύνταξης ή αν, μέσα στα συμφραζόμενα, εμφανίζεται επιπλέον κάποιο σταθερό σημασιολογικό μοτίβο.

Αν υπάρχει, τότε θα πρέπει να εξεταστεί μια ακόμη υπόθεση: η θεϊκή αρχή ως ενότητα στην πηγή και η ίδια αρχή όταν εισέρχεται στη σχέση, στην κλίση και στη διαφοροποίηση.

Αυτό ανήκει ήδη στο επόμενο στάδιο της Ομηρικής Έρευνας.

Μαρία Αλεξέα