Μεσσήνη — Μεσότητα, Ιθώμη και το Πεδίο της Πτώσης

«βῆ δ’ ἴμεν ἐς Ἐφύρην, ποταμοῦ ἄπο Σελλήεντος…»

Ίσως ο Όμηρος διασώζει περισσότερα απ’ όσα φαίνονται.

Πριν ακόμη εμφανιστεί η μεταγενέστερη Σπάρτη ως κυρίαρχη δύναμη της Πελοποννήσου, ο δυτικός χώρος της Μεσσηνίας παρουσιάζεται μέσα στο ομηρικό πεδίο ως κόσμος ποταμών, περασμάτων, μυήσεων, μουσικών και παλαιών βασιλικών μνημών.

Η Πύλος του Νέστορα.
Η Εφύρα του φαρμάκου, όπου το φάρμακο δεν μοιάζει να σημαίνει τη σημερινή έννοια, αλλά κάτι βαθύτερο: δύναμη μεταβολής πεδίου, σχεδόν Φ-άρματος μεταφοράς μορφών.
Το πέρασμα του Αλφειού.
Και η:

«Ιθώμη κλωμακόεσσα».

Η Ιθώμη δηλαδή πριν ακόμη γίνει φρούριο πολιορκίας και σύμβολο αντίστάσεως.
Πριν μετατραπεί σε τόπο πτώσης και λήθης.
Τότε που ίσως υπήρχε ακόμη ως ηχητικό πεδίο θώματος και θαύματος.

Και τότε γεννώνται ερωτήματα.

Γιατί ο ομηρικός κόσμος γνωρίζει τόσο βαθιά αυτή την περιοχή;
Γιατί η δυτική Πελοπόννησος δεν παρουσιάζεται ως περιφέρεια, αλλά ως παλαιός και πυκνός πολιτισμικός πυρήνας;

Και γιατί αργότερα ολόκληρος αυτός ο κόσμος μοιάζει να καταβυθίζεται κάτω από τη σκιά της Σπάρτης;

Η Μεσσηνία μοιάζει να γίνεται ένας παράδοξος μέσος πτώσης πολιτισμών μέσα από διαχωρισμούς και διαμάχες.

Μία λεκάνη περικλεισμένη από όρη, με την Ιθώμη να δεσπόζει σχεδόν ως άξονας εσωτερικού πεδίου.
Η μορφολογία του τόπου δίνει την εντύπωση κοίλης συγκέντρωσης, σαν να συνέβη κάποτε κάθοδος ή καθίζηση μορφής.

Ίσως γι’ αυτό ο πόλεμος Μεσσηνίων και Σπαρτιατών ξεπερνά τα όρια μιας απλής γεωπολιτικής σύγκρουσης.

Διότι, εάν η Μεσσηνία ήταν μόνο μία γειτονική χώρα, γιατί χρειάστηκαν αιώνες βίας, καταστολής και φόβου για να υποταχθεί;
Μήπως πρόκειται για πολύ αρχαιότερο και βαθύτερο πολιτισμικό πεδίο από εκείνο των Σπαρτιατών;

Και γιατί ο Αριστομένης ο Μεσσήνιος παρουσιάζεται μέσα στην παράδοση σχεδόν ως γιγαντιαία μορφή, ημίθεος που κατέρχεται, διαφεύγει, επανέρχεται και αναδύεται διαρκώς μέσα από την Ιθώμη;

Μήπως εκφράζει τη μνήμη κόσμου που έπεσε, αλλά δεν εξαφανίστηκε πλήρως, επειδή το πρωτότυπο πεδίο εξακολουθεί να υπάρχει ισομετρικά προς αυτό;

Και γιατί υπάρχει και Μεσσήνα στη Magna Graecia της Ιταλίας, πόλη που και αυτή συνδέεται με μεγάλη τεκτονική καταστροφή;
Πρόκειται άραγε για δεύτερη πτώση ή δεύτερη αντανάκλαση του ίδιου πεδίου;

Και τότε αρχίζουν να συγκλίνουν παράδοξες αντηχήσεις:

— Μεσσήνη / μεσότητα
— Ι-θώμη / Θωμάς
— θώμα / θαύμα
— φάρμακον / Φ-άρμα / φάσμα

Όχι ως βέβαιες ετυμολογίες, αλλά ως μορφικά και ηχητικά πεδία μνήμης.

Το φάρμακον μεταβάλλει.
Το Φ-άρμα γίνεται σχεδόν όχημα μεταφοράς μορφών μεταξύ βαθμίδων πραγματικότητας.
Το φάσμα είναι μορφή νεφελική, αντίγραφο του αληθινού.

Και τότε η Νεφέλη, η Ελένη και το φάσμα μοιάζουν να πλησιάζουν μορφικά και αναγραμματικά.

Διότι στην παλαιά παράδοση η πραγματική Ελένη δεν βρίσκεται στην Τροία· μόνο το είδωλο ή το φάσμα της.
Η μορφή μεταφέρεται, αλλά συγχρόνως αποκόπτεται από το αρχικό πεδίο παρουσίας της.

Η Βίβλος επίσης μιλά για Νεφιλείμ, παραφύσιν όντα, δηλαδή υπάρξεις που συνδέονται με αντίγραφα και πτώση από πρωταρχικό πεδίο.

Και τότε αναδύεται ένα βαθύτερο ερώτημα:

Μήπως η ιστορία του κόσμου μας είναι η ιστορία της αντιγραφής;

Μήπως τα πεδία που έπεσαν παρήγαγαν φασματικές μορφές, αντίγραφα χωρίς πλήρη πρωτοτυπία;

Και μήπως οι «αντιγραφείς» δεν διαθέτουν πρωτότυπους εαυτούς, αλλά αναγκάζονται να μιμούνται μορφές που εξακολουθούν να φέρουν πηγαία δημιουργική δύναμη;

Μήπως η Μεσσηνία διασώζει γεωγραφική μνήμη δύο πτώσεων και μεταπτώσεων — οντολογικών και κοσμολογικών;

Και μήπως κάτω από τον «πόλεμο» διακρίνεται η σκιά βαθύτερης καταβύθισης πεδίου;

Και τέλος:

Μήπως η σημερινή σιωπή της περιοχής, τα διάσπαρτα θραύσματα στη γη, η καθυστερημένη ανάδυση της Ιθώμης μέσα από τη λήθη, δεν αφορούν μόνο την αρχαιολογία,

αλλά την ατελή επανεμφάνιση αρχαιότερου μορφικού κόσμου, του οποίου οι αντηχήσεις συνεχίζουν να πάλλονται κάτω από το πεδίο της ιστορίας;

Messénie — Médiété, Ithômé et le Champ de la Chute

« Il se rendit à Éphyre, près du fleuve Selléis… »

Peut-être Homère conserve-t-il davantage qu’il n’y paraît.

Bien avant que Sparte ne s’impose comme puissance dominante du Péloponnèse, l’espace occidental de la Messénie apparaît dans l’univers homérique comme un monde de fleuves, de passages, d’initiations, de musiciens et de mémoires royales anciennes.

La Pylos de Nestor.
L’Éphyre du pharmakon, où ce terme semble désigner bien davantage qu’un simple remède : une puissance de transformation.
Le passage de l’Alphée.
Et :

« Ithômé aux nombreuses vignes. »

Ithômé avant de devenir une forteresse assiégée et un symbole de résistance.
Avant de devenir un lieu de chute et d’oubli.
À l’époque où elle existait peut-être encore comme un champ d’émerveillement.

Alors surgissent les questions.

Pourquoi le monde homérique connaît-il si profondément cette région ?
Pourquoi le Péloponnèse occidental n’apparaît-il pas comme une périphérie, mais comme un ancien foyer culturel particulièrement dense ?

Et pourquoi cet univers semble-t-il ensuite disparaître sous l’ombre de Sparte ?

La Messénie paraît devenir une étrange médiation où les civilisations basculent vers la division et le conflit.

Un bassin entouré de montagnes, dominé par l’Ithômé qui s’élève comme l’axe d’un champ intérieur.
La géographie même donne l’impression d’une concentration creuse, comme si une forme s’y était autrefois affaissée ou déposée.

Peut-être est-ce pour cela que la lutte entre Messéniens et Spartiates dépasse largement le cadre d’un simple conflit géopolitique.

Car si la Messénie n’était qu’un pays voisin, pourquoi fallut-il des siècles de violence et de domination pour la soumettre ?

Et pourquoi Aristomène apparaît-il dans la tradition comme une figure quasi héroïque, descendant, s’échappant, revenant et réapparaissant sans cesse à travers l’Ithômé ?

Peut-être porte-t-il la mémoire d’un monde tombé sans avoir totalement disparu.

Alors convergent d’étranges résonances :

— Messénie / médiété
— Ithômé / émerveillement
— thauma / merveille
— pharmakon / transformation / fantôme

Non comme des étymologies certaines, mais comme des champs de mémoire formelle et sonore.

Et alors surgit une question plus profonde :

L’histoire de notre monde est-elle l’histoire de l’imitation ?

Les mondes déchus produisent-ils des formes spectrales, des copies séparées de leur source originelle ?

Et les imitateurs eux-mêmes possèdent-ils encore un centre authentique, ou ne font-ils que reproduire des formes demeurées créatrices ?

La Messénie conserverait-elle la mémoire géographique de plusieurs chutes et métamorphoses ?

Et sous les guerres visibles se cacherait-elle une chute plus profonde encore ?

La lente réapparition de l’Ithômé à travers l’oubli ne relèverait-elle pas seulement de l’archéologie,

mais du retour inachevé d’un monde plus ancien dont les échos continuent de vibrer sous le champ de l’histoire ?

Messenia — Medietà, Itome e il Campo della Caduta

« Si recò a Efira, presso il fiume Selleente… »

Forse Omero conserva più di quanto sembri.

Molto prima che Sparta emergesse come potenza dominante del Peloponneso, la Messenia occidentale appare nel mondo omerico come una terra di fiumi, passaggi, iniziazioni, musicisti e antiche memorie regali.

La Pilo di Nestore.
L’Efira del pharmakon, che sembra indicare qualcosa di più profondo di un semplice rimedio: una forza di trasformazione.
Il passaggio dell’Alfeo.
E:

« Itome ricca di vigne. »

Itome prima di diventare una fortezza assediata e un simbolo di resistenza.
Prima di trasformarsi in luogo di caduta e oblio.
Quando forse esisteva ancora come un campo di meraviglia.

E allora sorgono le domande.

Perché il mondo omerico conosce così profondamente questa regione?
Perché il Peloponneso occidentale non appare come una periferia, ma come un antico centro culturale di straordinaria densità?

E perché questo intero mondo sembra poi sprofondare sotto l’ombra di Sparta?

La Messenia appare quasi come una mediazione attraverso la quale le civiltà precipitano nella divisione e nel conflitto.

Un bacino circondato da montagne, con Itome che si innalza come asse di un campo interiore.
La geografia stessa suggerisce una concentrazione cava, come se una forma vi fosse un tempo discesa o sprofondata.

Forse è per questo che la lotta tra Messeni e Spartani supera i limiti di un semplice conflitto geopolitico.

Se la Messenia fosse stata soltanto una terra vicina, perché sarebbero stati necessari secoli di violenza e repressione per sottometterla?

E perché Aristomene appare nella tradizione quasi come una figura semidivina, che discende, fugge, ritorna e riemerge continuamente attraverso Itome?

Forse egli incarna la memoria di un mondo caduto che non è mai scomparso del tutto.

Allora iniziano a convergere strane risonanze:

— Messenia / medietà
— Itome / meraviglia
— thauma / stupore
— pharmakon / trasformazione / fantasma

Non come etimologie certe, ma come campi di memoria sonora e formale.

E allora emerge una domanda più profonda:

La storia del nostro mondo è forse la storia dell’imitazione?

I mondi caduti producono forme spettrali, copie separate dalla loro sorgente originaria?

E gli imitatori possiedono ancora un centro autentico, oppure sono costretti a riprodurre forme che conservano una forza creativa primaria?

La Messenia conserva forse la memoria geografica di molteplici cadute e trasformazioni?

E sotto le guerre visibili si nasconde forse una più profonda caduta dell’essere?

La lenta riemersione di Itome dall’oblio riguarda forse non soltanto l’archeologia,

ma il ritorno incompleto di un antico mondo di forme i cui echi continuano a vibrare sotto il campo della storia?